Càng nhắc, con càng nói lại: Ba mẹ nên làm gì khi trẻ học từ không hay ở lớp?

Con vừa đi học về đã vui vẻ lặp lại một từ hoặc câu khiến cả nhà khựng lại. Vì ở nhà không ai thường nói như vậy, ba mẹ rất dễ hỏi ngay: “Ai dạy con nói thế?” hoặc liên tục nhắc con không được nói nữa.

Nhưng với trẻ mầm non, việc lặp lại một từ không phù hợp chưa có nghĩa trẻ hiểu đầy đủ ý nghĩa của từ đó. Trẻ có thể nhớ vì âm thanh lạ, vì nghe bạn nói, vì câu ấy khiến mọi người bật cười hoặc đơn giản vì lần trước nó tạo ra một phản ứng rất mạnh từ người lớn.

Vì vậy, càng nhắc nhiều chưa chắc trẻ càng nhanh quên. Điều hữu ích hơn là ba mẹ giữ phản ứng vừa phải, tìm hiểu bối cảnh, đặt giới hạn rõ và dạy cho con một cách diễn đạt phù hợp để thay thế.

Trước khi sửa lời con, hãy xem con đang dùng từ đó để làm gì

Một từ không phù hợp có thể xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh khác nhau. Có trẻ chỉ lặp lại vì vừa nghe được một âm thanh mới. Có trẻ nói để chọc cười. Có trẻ dùng khi tức giận, tranh đồ chơi hoặc muốn phản ứng với người khác.

Ba mẹ không cần vội kết luận con “hư”, “hỗn” hay cố tình nói tục. Trước tiên, hãy để ý con nói từ đó lúc nào, với ai và điều gì xảy ra ngay trước đó.

Chẳng hạn, nếu trẻ nói một từ lạ rồi nhìn người lớn và cười, có thể trẻ đang quan sát phản ứng. Nếu từ đó xuất hiện mỗi khi trẻ bị lấy đồ chơi, điều cần dạy có thể không chỉ là “không được nói từ này”, mà còn là cách diễn đạt sự khó chịu. Nếu trẻ lặp lại một câu nhưng không giải thích được nghĩa, có khả năng con đang bắt chước nhiều hơn là chủ động dùng lời để xúc phạm.

Một tình huống riêng lẻ chưa đủ để kết luận nguồn gốc hay ý định của trẻ. Quan sát thêm vài lần thường giúp ba mẹ lựa chọn cách xử lý phù hợp hơn.

Vì sao càng phản ứng mạnh, trẻ đôi khi càng muốn nói lại?

Trẻ nhỏ đang học ngôn ngữ không chỉ bằng cách nghe từ mới mà còn bằng cách quan sát điều gì xảy ra sau khi mình nói.

Một câu bình thường có thể chẳng tạo ra phản ứng gì. Nhưng một từ lạ lại khiến ba mẹ dừng ăn, ông bà quay sang, anh chị bật cười và mọi người cùng hỏi trẻ vừa học ở đâu. Với trẻ, chính phản ứng ấy có thể khiến từ mới trở nên đặc biệt.

Điều này không có nghĩa ba mẹ phải giả vờ không nghe thấy mọi lời nói không phù hợp. Nếu câu nói xúc phạm người khác hoặc vi phạm giới hạn của gia đình, trẻ vẫn cần được nhắc. Điểm quan trọng nằm ở cách nhắc.

Thay vì quát lớn, chất vấn liên tục hoặc bắt trẻ lặp đi lặp lại lời xin lỗi, ba mẹ có thể phản hồi ngắn, rõ ràng rồi chuyển sang cách nói phù hợp hơn.

Ví dụ giả định, khi trẻ dùng một từ không hay vì đang tức, người lớn có thể nói rằng gia đình không dùng từ đó để gọi người khác và hướng trẻ diễn đạt rằng mình đang bực hoặc không thích điều vừa xảy ra.

Thông điệp trẻ nhận được khi đó khá rõ: cảm xúc của con được công nhận, nhưng không phải cách nói nào cũng phù hợp.

Đừng chỉ cấm một từ, hãy cho trẻ biết có thể nói gì thay thế

Nếu trẻ chỉ nghe “không được nói như thế”, con biết điều gì bị cấm nhưng chưa chắc biết phải làm gì vào lần sau.

Vì vậy, sau khi đặt giới hạn, ba mẹ nên giúp trẻ có một câu thay thế ngắn và vừa sức.

Nếu trẻ dùng từ không hay khi bị bạn lấy đồ, có thể hướng dẫn những cách nói như “mình đang chơi”, “cho mình thêm một lượt” hoặc nhờ cô hỗ trợ. Khi tức giận, trẻ có thể học cách nói “con đang bực”, “con không thích” hoặc “con muốn nghỉ một chút”.

Không cần đưa cho trẻ quá nhiều câu cùng lúc. Một hoặc hai cách diễn đạt dễ nhớ và được người lớn sử dụng nhất quán thường thực tế hơn.

Nếu con chỉ đang lặp lại âm thanh vì thấy vui, ba mẹ cũng không nhất thiết biến từ đó thành chủ đề của cả buổi tối. Có thể chuyển sự chú ý sang một trò chơi từ ngữ, bài hát hoặc hoạt động khác. Mục tiêu là giảm sức hấp dẫn của “từ cấm” đồng thời tăng những cách giao tiếp phù hợp.

Không nhất thiết phải tìm cho ra “ai dạy con nói vậy”

Khi một câu lạ xuất hiện sau giờ học, việc phụ huynh nghĩ ngay rằng con học từ bạn ở lớp là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, trẻ tiếp xúc với ngôn ngữ ở nhiều nơi: lớp học, sân chơi, anh chị, hàng xóm, video, phương tiện truyền thông và cả những cuộc trò chuyện tưởng như trẻ không để ý.

Vì thế, một câu trẻ nói ở nhà chưa đủ để xác định chính xác nguồn gốc.

Việc liên tục hỏi “bạn nào nói?”, “cô nào nói?” hoặc yêu cầu trẻ phải chỉ ra một người có thể vô tình biến vấn đề thành cuộc truy tìm. Với trẻ nhỏ, khả năng nhớ lại chính xác nguồn nghe, thời điểm và bối cảnh cũng không phải lúc nào cũng giống cách người lớn mong đợi.

Điều ba mẹ cần biết trước tiên là: con đang hiểu từ đó thế nào và đang dùng nó trong hoàn cảnh nào.

Nếu sau đó cần tìm hiểu thêm, gia đình có thể trao đổi với giáo viên bằng những quan sát cụ thể thay vì bắt đầu bằng kết luận rằng trẻ đã được ai đó “dạy từ xấu”.

Khi trao đổi với cô, hãy hỏi về bối cảnh thay vì yêu cầu truy tìm

Nếu từ không phù hợp chỉ xuất hiện một lần rồi biến mất, đôi khi gia đình không cần đẩy vấn đề đi quá xa. Nhưng nếu trẻ thường xuyên lặp lại hoặc câu nói có liên quan rõ đến những tình huống ở lớp, trao đổi với giáo viên sẽ giúp hai bên có thêm bối cảnh.

Phụ huynh có thể cho cô biết gần đây con thường dùng từ nào, xuất hiện khi nào và gia đình đang phản ứng ra sao; sau đó hỏi xem giáo viên có quan sát thấy tình huống tương tự trong giờ chơi hoặc khi trẻ tương tác với bạn hay không.

Cách trao đổi này giúp giáo viên tập trung vào hành vi cần quan sát mà không phải lập tức xác định một trẻ khác là nguyên nhân.

Ở lớp cũng vậy, nếu nhiều trẻ bắt đầu thử một từ hoặc cách nói chưa phù hợp, giáo viên có thể xem đây là cơ hội để hướng dẫn kỹ năng giao tiếp chung: cách nói khi không đồng ý, khi muốn lấy lại đồ chơi, khi tức giận hoặc khi muốn bạn dừng lại.

Như vậy, gia đình và nhà trường cùng hướng tới một mục tiêu: giúp trẻ có cách diễn đạt tốt hơn, thay vì chỉ tìm xem từ đó bắt đầu từ đâu.

Ba mẹ cũng nên nhìn lại ngôn ngữ trẻ nghe ở nhà

Trẻ không chỉ học từ những lời người lớn chủ động dạy. Con còn nghe cách mọi người phản ứng khi lái xe, khi xem thể thao, lúc bực công việc, nói chuyện điện thoại hoặc trêu đùa nhau.

Một từ người lớn xem là câu nói bâng quơ có thể được trẻ ghi nhớ rất nhanh.

Vì vậy, khi muốn con thay đổi cách nói, gia đình cũng nên xem lại cách giao tiếp của chính mình. Nếu trẻ bị cấm nghiêm khắc một từ nhưng vẫn thường xuyên nghe người lớn sử dụng từ tương tự, quy tắc sẽ trở nên khó hiểu.

Không cần xây dựng một gia đình lúc nào cũng nói năng hoàn hảo. Điều quan trọng hơn là người lớn có thể làm mẫu cho trẻ cách sửa lời khi nóng giận và cách diễn đạt cảm xúc mà không làm tổn thương người khác.

Những câu đơn giản như “mẹ đang khó chịu nên mẹ cần bình tĩnh một chút” cũng cho trẻ thấy rằng cảm xúc mạnh có thể được diễn đạt bằng lời phù hợp.

Có những điều ba mẹ nên tránh khi trẻ nói từ không hay

Một phản ứng bình tĩnh không đồng nghĩa với bỏ mặc. Ba mẹ vẫn cần có giới hạn, nhưng nên tránh biến một từ không phù hợp thành sự kiện quá lớn trong gia đình.

Không nên yêu cầu trẻ lặp lại câu đó nhiều lần để người khác cùng nghe, kể lại như một câu chuyện hài trước mặt con hoặc quay video vì thấy biểu cảm của trẻ buồn cười. Những phản ứng này có thể khiến trẻ nhận được thêm sự chú ý từ chính hành vi người lớn muốn giảm.

Việc gắn nhãn trẻ là “hỗn”, “hư”, “nói tục” cũng không giúp con hiểu mình cần thay đổi điều gì. Một hành vi cụ thể nên được xử lý như một hành vi cụ thể.

Thay vì đánh giá con người của trẻ, ba mẹ có thể tập trung vào nguyên tắc: từ này không phù hợp trong tình huống này; nếu con muốn thể hiện điều gì, con có thể nói theo cách khác.

Cách tiếp cận đó vừa giữ được giới hạn, vừa tránh khiến trẻ cảm thấy mình bị xem là “đứa trẻ xấu” chỉ vì một câu vừa học được.

Nếu con vẫn tiếp tục nói, hãy quan sát điều xảy ra trước và sau mỗi lần

Có những trường hợp ba mẹ đã nhắc nhưng trẻ vẫn lặp lại nhiều ngày. Khi đó, thay vì tăng mức độ trách phạt ngay, gia đình có thể quan sát thêm một bước: điều gì thường xảy ra trước và sau khi trẻ nói?

Con có nói khi muốn được chú ý? Khi chơi với anh chị? Khi bị từ chối? Khi mệt? Hay mỗi lần nói xong đều có người cười?

Việc nhận ra quy luật này giúp ba mẹ xử lý đúng nhu cầu phía sau.

Nếu trẻ dùng câu đó để thu hút sự chú ý, gia đình có thể giảm phản ứng với từ không phù hợp nhưng tăng sự chú ý khi trẻ sử dụng cách nói tốt hơn. Nếu câu nói thường xuất hiện lúc trẻ tức giận, cần tập trung nhiều hơn vào vốn từ diễn đạt cảm xúc và cách giải quyết xung đột.

Không nhất thiết phải thay đổi mọi thứ cùng lúc. Gia đình có thể thử một cách phản ứng thống nhất trong một khoảng thời gian, quan sát rồi điều chỉnh.

Khi nào một câu nói cần được xem xét kỹ hơn?

Phần lớn những từ lạ trẻ bắt chước cần được nhìn trong bối cảnh trước khi người lớn suy diễn thêm. Tuy nhiên, không phải nội dung nào cũng nên xử lý đơn giản bằng cách nhắc rồi bỏ qua.

Ba mẹ nên tìm hiểu kỹ hơn nếu trẻ thường xuyên sử dụng lời đe dọa hoặc miệt thị trực tiếp; lời nói đi cùng hành vi gây tổn thương, sợ hãi hoặc những thay đổi đáng chú ý khác; hoặc trẻ nhắc đến nội dung không phù hợp với độ tuổi khiến gia đình lo ngại.

Trong những trường hợp như vậy, việc đầu tiên vẫn là bình tĩnh ghi nhận điều trẻ nói và bối cảnh xảy ra. Gia đình có thể trao đổi riêng với giáo viên và, tùy tính chất sự việc, tìm hỗ trợ chuyên môn phù hợp.

Không nên ép trẻ kể đi kể lại trước nhiều người hoặc đặt hàng loạt câu hỏi mang tính dẫn dắt. Mục tiêu là hiểu điều trẻ đã tiếp xúc và bảo vệ trẻ khi cần, chứ không phải buộc trẻ phải đưa ra một lời giải thích ngay lập tức.

Điều cần dạy không chỉ là “từ nào bị cấm”

Nếu mỗi lần trẻ học được một từ không hay, gia đình lại thêm từ đó vào danh sách cấm, danh sách ấy có thể ngày càng dài nhưng kỹ năng giao tiếp của trẻ chưa chắc tiến bộ tương ứng.

Điều có giá trị lâu dài hơn là giúp trẻ hiểu rằng lời nói có ảnh hưởng đến người khác và mỗi cảm xúc đều có nhiều cách diễn đạt.

Con có thể tức mà không cần xúc phạm. Con có thể không thích mà vẫn nói rõ điều mình muốn. Con có thể nghe một từ mới nhưng không nhất thiết phải dùng từ đó với người khác.

Vì thế, khi một câu “không hay” bất ngờ xuất hiện sau giờ học, ba mẹ chưa cần biến buổi tối thành cuộc điều tra. Hãy quan sát bối cảnh, phản ứng vừa đủ, đặt giới hạn rõ và cho con một cách nói khác để sử dụng.

Điều trẻ cần học không chỉ là “đừng nói từ đó”, mà là “khi con muốn nói điều này, con có thể nói thế nào để người khác hiểu mà không bị tổn thương”. Khi gia đình và giáo viên cùng giữ nguyên tắc này một cách bình tĩnh và nhất quán, một từ lạ có thể trở thành cơ hội rất tự nhiên để trẻ học thêm về giao tiếp.

Đọc thêm: Khi con mắc lỗi: cha mẹ nên giúp con sửa việc hay chỉ cần nói lời xin lỗi?

Cùng chuyên mục: Đồng hành cùng con