Khám phá khoa học ở mầm non: để trẻ dự đoán, thử và kể lại

Một chiếc xe đồ chơi vừa trượt xuống tấm bìa, cả nhóm trẻ đã reo lên. Có bạn muốn làm lại, có bạn chăm chú nhìn chỗ xe dừng, có bạn hỏi: “Nếu kê cao hơn thì sao cô?”. Chính câu hỏi ấy có thể mở ra phần thú vị nhất của buổi khám phá, nếu người lớn dành cho trẻ thời gian theo đuổi điều mình vừa nghĩ ra.

Khám phá khoa học ở mầm non là tạo cơ hội để trẻ quan sát, dự đoán, thử trong điều kiện an toàn và kể lại điều nhận thấy. Không cần mở đầu bằng một khái niệm khó hay một màn biểu diễn gây bất ngờ. Một thắc mắc nhỏ trong ngày cũng đủ để cô và trò cùng tìm hiểu.

Đón lấy điều trẻ đang muốn biết

Bóng của chiếc ghế trên sân, giọt nước đọng trên lá, chiếc xe hôm nay dừng khác hôm qua — những điều quen thuộc có thể trở nên mới mẻ khi nhìn cùng trẻ. Thay vì giải thích ngay, cô thử hỏi: “Con thấy chỗ nào khác?” hoặc “Mình có thể xem lại thế nào nhỉ?”.

Sự tò mò, cơ hội trẻ trực tiếp khám phá và vai trò hỗ trợ của người lớn là những điểm được nhấn mạnh trong hướng dẫn làm quen khoa học ở trẻ nhỏ. Từ đó, giáo viên có thể lựa chọn một điều đang diễn ra trong lớp, nối với mục tiêu giáo dục và chuẩn bị hoạt động vừa sức.

Không phải câu hỏi nào cũng cần thành một buổi thử nghiệm. Có điều chỉ cần cùng quan sát, có điều nên tìm trong tài liệu đáng tin, và có điều chưa an toàn để thử tại lớp. Lời nói “Cô cần tìm hiểu thêm rồi mình cùng xem nhé” vẫn là một cách đồng hành trung thực với sự tò mò của trẻ.

Thu nhỏ câu hỏi để các con nhìn được điều đang thay đổi

“Khám phá nước” là một chủ đề rộng. Còn “Hai miếng giấy này thấm một ít nước khác nhau thế nào?” giúp cô và trẻ biết mình đang tìm hiểu điều gì. Tương tự, khi chơi với đường lăn, có thể cùng xem một vật di chuyển ra sao nếu tấm bìa được kê ở hai vị trí khác nhau.

Trước giờ học, cô thử vật liệu để biết sự khác biệt có đủ rõ cho trẻ quan sát không. Hiện tượng quá nhanh, quá nhỏ hoặc thay đổi thất thường dễ khiến các con chỉ nói theo lời người lớn. Lúc ấy, thay câu hỏi hay vật liệu sẽ phù hợp hơn việc chờ trẻ đọc ra kết quả cô đã biết.

Trong mỗi lượt, chỉ nên thay đổi một số yếu tố vừa đủ để trẻ còn theo dõi được. Không cần dạy thuật ngữ nghiên cứu; câu “Lần này mình đổi chỗ nào, còn chỗ nào giữ nguyên?” đã giúp cuộc thử có một hướng đi rõ ràng.

Dự đoán, thử và kể lại: ba bước để trẻ thật sự tham gia

Cho mọi dự đoán một cơ hội được lắng nghe

Có trẻ thích trả lời thành câu, có trẻ chỉ tay vào lựa chọn hoặc đặt thẻ cạnh nơi mình nghĩ đồ vật sẽ dừng. Cô có thể đón nhận những cách thể hiện ấy, hỏi thêm lý do khi phù hợp, không biến phần dự đoán thành lượt kiểm tra trước khi chơi.

“Con nghĩ chiếc này đi xa hơn à? Mình thử xem nhé” vừa ghi nhận ý tưởng, vừa giữ câu trả lời mở. Nếu kết quả khác điều con đoán, cô và trẻ có thêm chuyện để bàn. Việc đoán đúng không cần trở thành căn cứ để khen bạn này thông minh hơn bạn khác.

Dành cho trẻ phần thao tác phù hợp

Cô xác định từ trước việc nào trẻ được làm, việc nào do người lớn phụ trách. Một bạn có thể đặt vật ở điểm bắt đầu, bạn khác quan sát điểm dừng; những bạn chờ lượt vẫn được chọn thẻ dự đoán và cùng theo dõi.

Mỗi lượt cần đủ không gian và có người giám sát. Thay vì để cả nhóm cùng chen tay vào dụng cụ, cô chia phần việc để ai cũng hiểu mình đang góp gì. Các con không nhất thiết làm mọi thao tác trong một lượt mới được xem là đã tham gia.

Nghe trẻ kể trước khi đưa lời giải thích

Sau khi thử, câu “Con thấy gì xảy ra?” đưa cuộc trò chuyện trở lại điều các con vừa quan sát. Cô có thể diễn đạt lại cho rõ hơn: vật dừng ở vạch này là điều nhìn thấy; vật “thích đường này” là cách trẻ tưởng tượng về nó.

Phần giải thích của người lớn cần đúng, ngắn và gần với câu hỏi. Một buổi khám phá không nhất thiết khép lại bằng định nghĩa dài. Đôi khi, điều trẻ mang theo là mong muốn thử thêm một cách khác vào ngày mai.

Thử hình dung một buổi chơi với đường lăn bằng bìa

Cô chuẩn bị tấm bìa đủ cứng, điểm kê vững và vật lăn có kích thước phù hợp, không có chi tiết nhỏ dễ rời. Khu vực thử nằm trên sàn bằng, ngoài đường đi lại; cô kiểm tra để vật không văng vào trẻ và không dùng bóng nhỏ có nguy cơ bị cho vào miệng.

Ở lượt đầu, nhóm thống nhất điểm bắt đầu. Các con dự đoán nơi vật sẽ dừng, rồi một bạn thả dưới hướng dẫn của cô. Bạn khác theo dõi, có thể đặt một thẻ lớn ngoài đường lăn để ghi dấu điểm dừng.

Lượt sau, cô thay vị trí kê trong giới hạn an toàn và hỏi trẻ nhận ra điều gì vừa đổi. Nếu vật lệch hướng vì mặt sàn, cả nhóm cùng ghi nhận điều ấy. Không cần chọn riêng một lượt có kết quả “đẹp” để chứng minh dự tính ban đầu của người lớn.

Khi cất đồ, trẻ có thể vẽ đường đi hoặc kể lần đầu và lần sau khác nhau thế nào. Đây là một gợi ý tổ chức, không phải thí nghiệm có kết quả bắt buộc giống nhau ở mọi lớp. Cô điều chỉnh theo vật liệu, không gian và khả năng tham gia thực tế.

Những cuộc khám phá khác vẫn ở rất gần

Cùng nhìn chiếc bóng đổi chỗ

Một đồ vật lớn, quen thuộc đặt ở nơi có ánh sáng phù hợp có thể đem lại nhiều điều để quan sát. Khi vị trí vật thay đổi, cô hỏi các con chiếc bóng đã đổi chỗ hay hình dáng thế nào.

Người lớn kiểm soát nguồn sáng, tránh chiếu ánh sáng mạnh vào mắt và không để trẻ thao tác thiết bị điện. Nếu ánh sáng hoặc thời tiết không tạo được bóng rõ, chuyển hoạt động cũng không sao. Sự quan sát thật của trẻ đáng ưu tiên hơn việc giữ đúng một mục trong lịch.

Nhìn giấy và vải khi chạm vào một ít nước

Với khay nông, lượng nước nhỏ do người lớn quản lý cùng giấy hoặc vải sạch, trẻ có thể nhận ra vật liệu thay đổi ra sao. Mỗi lần chỉ cần ít loại để các con còn nhớ điều đang so sánh.

Vật liệu phải không có hóa chất hay nguồn gốc không rõ; tránh đồ ăn cần kiêng và chất lạ. Người lớn giám sát liên tục, lau ngay nước tràn và không mời trẻ nếm, ngửi chất lạ chỉ để hoạt động có “đủ giác quan”. Một cuộc khám phá nhẹ nhàng vẫn cần được chuẩn bị cẩn thận.

Khi trẻ mang đến câu hỏi cô chưa dự tính

Đang chơi đường lăn, một bạn có thể hỏi vì sao xe của mình cứ đi lệch. Cô cùng trẻ nhìn bánh xe, bề mặt và cách đặt xe, rồi chọn điều nhóm có thể kiểm tra ngay. Những phần chưa tìm hiểu được có thể để lại cho lần sau.

Một góc lưu câu hỏi bằng hình hoặc lời cô viết hộ sẽ giúp các con giữ được ý tưởng. Điều có ý nghĩa là thỉnh thoảng quay lại câu hỏi ấy, để trẻ biết thắc mắc của mình đã được nghe và vẫn đang được cùng tìm hiểu.

Khi chưa có lời giải thích chắc chắn, cô tra cứu trước. Một câu chuyện tưởng tượng có thể làm lớp vui, nhưng cần được nói rõ là cách kể vui, không dùng thay cho giải thích khoa học.

Những câu hỏi thường gặp

Hoạt động càng bất ngờ thì trẻ càng học được nhiều phải không?

Bất ngờ có thể khiến trẻ chú ý, nhưng điều đáng xem tiếp là các con có hiểu mình đang thử gì và có được tham gia không. Một hoạt động ít hiệu ứng, có chỗ để chọn, quan sát và thử lại, vẫn có thể rất phù hợp.

Cuối buổi có cần cho trẻ học thuộc kết luận?

Không cần biến mọi lần khám phá thành phần đọc đồng thanh. Cô có thể nghe trẻ kể hoặc cho con chọn hình diễn tả điều vừa thấy. Khái niệm cần giới thiệu được nói đúng và gắn với trải nghiệm, thay vì trở thành câu để ghi nhớ tách rời.

Lời kết: Cất vật liệu, nhưng giữ lại sự tò mò

Điều đáng nhớ của một buổi khám phá có thể không nằm ở tiếng reo khi đồ vật chuyển động. Đó còn là lúc trẻ nói “Cho con thử lại”, nhận ra kết quả khác dự đoán hoặc hỏi một điều cô chưa nghĩ tới.

Giáo viên không cần có sẵn mọi câu trả lời để mở những cuộc khám phá như thế. Cô cần chuẩn bị an toàn, nhìn cùng trẻ và dành thời gian cho các con suy nghĩ. Từ một câu hỏi nhỏ được đón nhận, ngày ở lớp có thể mở thêm một điều để cùng tìm hiểu.

Đọc thêm: Sắp xếp lớp học vừa tầm trẻ.

Cùng chuyên mục: Nhà trường & Giáo viên.